مستجاب نمىشود ، چون طلب و خواستن ، خواستن حقيقى نيست ، بلكه مكر و نيرنگ است در صورت طلب ، هم چنان كه نظير آن را خداى تعالى از فرعون حكايت كرده است وقتى دچار غرق شدن شد « قالَ آمَنْتُ أَنَّه لا إِله إِلَّا الَّذِي آمَنَتْ بِه بَنُوا إِسْرائِيلَ وَأَنَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ آلآنَ وَقَدْ عَصَيْتَ قَبْلُ وَكُنْتَ مِنَ الْمُفْسِدِينَ » « 1 » و نيز از اقوامى ديگر حكايت كرده كه وقتى دچار عذاب خدا شدند : « قالُوا يا وَيْلَنا إِنَّا كُنَّا ظالِمِينَ فَما زالَتْ تِلْكَ دَعْواهُمْ حَتَّى جَعَلْناهُمْ حَصِيداً خامِدِينَ » « 2 » . و كوتاه سخن اينكه ، مورد آيه سوره انعام كه قيد « ان شاء » را داشت ، موردى است كه چون هم ممكن است طلب در آن حقيقى باشد و هم غير حقيقى ، لازم بود كشف ضر و اجابت را در آن مقيد به مشيت كند ، و بفرمايد : اگر خدا بخواهد حاجتشان را برمىآورد و قهرا اين در موردى است كه درخواستشان حقيقى و با ايمان خالص باشد ، نه آنجا كه درخواست از باب نيرنگ بوده باشد ، به خلاف آيه مورد بحث و ساير آيات راجع به اجابت دعا ، كه در خصوص موردى است كه - همانطور كه گفتيم - نيرنگ در آن تصور ندارد و دعا در آن مورد دعاى حقيقى است ، يعنى تنها و تنها خدا خوانده مىشود . * ( « وَيَجْعَلُكُمْ خُلَفاءَ الأَرْضِ » ) * - آنچه از سياق استفاده مىشود اين است كه : مراد از « خلافت » ، خلافت زمينى باشد كه خدا آن را براى انسانها قرار داده ، تا با آن خلافت در زمين و هر چه مخلوق زمينى است به هر طورى كه خواستند تصرف كنند هم چنان كه درباره اين خلافت فرمود : « إِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي جاعِلٌ فِي الأَرْضِ خَلِيفَةً » « 3 » . توضيح اينكه تصرفاتى كه انسان در زمين و مخلوقات زمين مىكند ، امورى است كه با زندگى و معاشش ارتباط دارد و گاهى ناگواريها و عوامل سوء او را از اين تصرف باز مىدارد ، در نتيجه آن سوء كه وى را مضطر و بيچاره نموده و از خدا كشف آن سوء را مىخواهد ، حتما چيزى است كه نمىگذارد او تصرفى را كه گفتيم بكند ، يا تصرفات او را

--> ( 1 ) گفت : ايمان آوردم كه معبودى به غير آن كه بنى اسرائيل به وى ايمان آوردند نيست و من نيز از مسلمانانم ( حق تعالى در پاسخش فرمود ) آيا حالا ايمان مىآورى ؟ با اينكه يك عمر فساد انگيختى ؟ . سوره يونس ، آيه 91 . ( 2 ) گفتند اى واى بر ما كه ما ستمكار بوديم و مرتب اين ادعا را مىكنند تا ما به كلى آنان را درو كرده ، و خاموششان ساختيم . سوره انبياء ، آيه 14 و 15 . ( 3 ) به ياد آور زمانى را كه پروردگارت به ملائكه گفت : من در زمين خليفه قرار خواهم داد . سوره بقره ، آيه 30 .